Sociedade

Automatización e renda básica: traballar menos para vivir mellor

O neoliberalismo desordenou completamente as nosas vidas. Dinamitou calquera indicio de certeza, impídenos sequera imaxinar un futuro previsible e sumiunos nun mundo máis inseguro, precario e desigual. Xa non só se trata de que esteamos a vivir un tempo de crise, senón que a propia maneira en que o noso mundo cotián adquiría sentido veuse abaixo. O relato dos consensos de posguerra, que estruturaba o réxime de traballo fordista ligando a garantía dos nosos dereitos sociais á condición de estar empregado, derrubouse e a crise da sociedade do emprego gretou a uns réximes políticos liberais incapaces de procesar e canalizar unha gran cantidade das demandas dos seus representados. Isto quere dicir que o contrato social que, mediante o feito de contar cun posto de traballo, garantía unhas mínimas condicións de dignidade aos nosos pais disolveuse.

Os mercados de traballo están a mostrar unha crecente incapacidade para absorber a cualificación das novas xeracións e isto encérranos nun punto de non retorno que nos condena a unha situación de empeoramento continuado das nosas condicións de vida, cuxa tradución é a total imposibilidade de prever tarefas a futuro e a obrigación vivir nun presente continuo e extenuante. Hoxe os que teñen a capacidade de pagar polo tempo doutros son máis libres que nunca, mentres que para a xente común resulta xa imposible discernir entre tempo de traballo e tempo de vida. A nosa liberdade está subordinada ao ditame daqueles que poden pagar polo noso tempo, porque como deixou escrito Marx en Crítica al Programa de Gotha: “quien no tiene medios propios de vida tiene que pedir permiso a otros para vivir, y por eso no es libre”. Non dispoñer de tempo supón carecer de liberdade.

Os robots! Que veñen os robots!

O emprego continúa sendo a principal vía de acceso á inclusión social, pero a posibilidade de que isto se de nunhas mínimas condicións de estabilidade e remuneración suficiente vese cada vez máis estruturalmente restrinxida pola progresiva extensión e intensificación da robotización e a aplicación da automatización na industria. A revolución tecnolóxica está a conseguir, a través da automatización dos procesos produtivos, que a produtividade dependa cada vez menos da forza de traballo asalariada. O cambio tecnolóxico está a xerar progresivamente maiores poboacións excedentes, atrapadas nunha biografía laboral marcada pola descontinuidade, os traballos esporádicos e insuficientemente remunerados, a menor protección laboral, a inseguridade e os longos períodos de desemprego. As traxectorias laborais estables que tradicionalmente estruturaban os mecanismos de benestar foron totalmente desprazadas pola temporalidade e a precariedade. Os traballadores conseguen entrar ao sistema por breves períodos nos que obteñen un salario precario e inmediatamente son expulsados do circuíto.

O aumento de produtividade, xerado pola aplicación da tecnoloxía, desprega a posibilidade de liberar progresivamente máis tempo da dependencia do traballo. Con todo, está a ocorrer todo o contrario, cada vez vémonos máis obrigados a poñer o noso tempo ao dispor doutros para executar tarefas pouco desexables e mal remuneradas. Ao mesmo tempo que se fai evidente que existe unha maior posibilidade de liberarse dos grilletes do traballo remunerado, observamos como o aumento da produtividade non está a repercutir nunha mellora das expectativas de vida da xente común. Pero isto non debería conducirnos a unha sorte de ludismo que nos convide a fuxir do proceso de automatización senón a todo o contrario, a substitución da forza de traballo humana por máquinas é desexable e necesaria. Se a través da automatización podemos producir bens e servizos sen condenar o tempo de vida das persoas a iso, utilizando así a tecnoloxía para mellorar a vida da xente, o obxectivo debe ser acelerar este proceso.

A dirección do progreso tecnolóxico non está predeterminada e, por tanto, o seu desenvolvemento depende por completo da orientación que tomen as decisións políticas. As nosas institucións teñen a posibilidade de optar por dúas actitudes antagónicas: ou mirar con perplexidade como a desorde dun mercado estruturalmente desigual se agudiza; ou actuar politicamente para gobernar a automatización do emprego de modo que redunde nun maior benestar colectivo e menores desigualdades. Pensar que o mercado liquidará por si mesmo as desigualdades aparelladas aos cambios tecnolóxicos é unha auténtica quimera. A brecha xeracional provocada pola dixitalización ou a polarización de rendas xerada pola acumulación de recursos en mans dos que máis teñen, son só dous exemplos de problemáticas que requiren de decisións políticas que tomen partido de maneira clara e inequívoca. Ou se aposta por liberar horas de vida do cepo do traballo ou por seguir sometendo o tempo de vida dos de abaixo ao goce dos privilexiados.

Así como se vive?

O modo en que pensamos e actuamos no cotián ten unha natureza fundamentalmente metafórica. As nosas vidas adquiren estruturación a través de metáforas. É a forma en que conseguimos simplificar e aprehender o mundo que nos rodea, a maneira en que accedemos á realidade e o coñecemento. Deste xeito, os nosos marcos cognitivos, os nosos esquemas lóxico-morais, estréitanse e adáptanse á estruturación discursiva hexemónica. Así, por exemplo, os mercados “castigan”, “angústianse”, “deprímense”, “alégranse”, “vixían”, “esixen” ou “dan as costas”. Unha infinidade de metáforas que teñen como pretensión mostrar os feitos económicos como fenómenos meteorolóxicos, naturais, inevitables e ingobernables. Un modo de delimitar o terreo do posible, de definir prioridades indicándonos que “non hai diñeiro para todos” e que nada se pode facer porque “é o que hai”.

Un armazón cultural que é reforzado pola ética do traballo, a través da cal o emprego se inscribe nunha posición absolutamente privilexiada como mecanismo habilitado para dotarnos non só de dereitos e liberdades senón, tamén, de identidade e dignidade persoal. Deste xeito, só quen ten un traballo asalariado, con total independencia do degradantes que sexan as súas condicións, pode realizarse na vida, pode “ser alguén”. O Capitalismo impón como único horizonte de vida posible a subordinación do tempo de vida á produción, de modo que nada queda por fóra do imaxinario do emprego.

Pero o neoliberalismo non é un feito espontáneo e inevitable senón unha construción política. É un réxime normativo que impón unha realidade psíquica e física moi concreta, de modo que delimita nosa propia concepción do mundo. Así, convértese na forma mesma da nosa existencia, definindo a forma en que nos comportamos e nos relacionamos con outros. Son as coordenadas da competitividade, que nos mergulla na absurda espiral da constante autosuperación, as que trazan a subxectividade neoliberal. Unha subxectividade que non só invade a esfera laboral, senón que impregna a propia vida persoal provocando unha gama interminable de psicopatoloxías -ansiedade, estrés, depresión etc.- que, ademais, nos vemos obrigados a ocultar para non ser estigmatizados. Porque hoxe se es pobre é a túa responsabilidade, o fracaso é explicado pola propia incapacidade de sacar partido ao produto que un constitúe no mercado. Es empresario de ti mesmo e, por tanto, debes de ser capaz de rendibilizar as túas capacidades e asumir riscos. Somos unha especie de Robinson Crusoe que só depende de si mesmo para sobrevivir. Esta despolitización traslada toda a responsabilidade ao individuo reducíndoo todo a unha mera decisión individual, pero esta decisión nunca pode ser libre, pois non vivimos illados nunha habitación senón inmersos en relacións sociais que limitan as nosas posibilidades.

Fronte a isto, é necesario que nos dotemos dun novo campo discursivo que cuestione o conxunto de marcos neoliberais, que sinale o medo e a inseguridade xerados pola precariedade e o lastre que isto supón para o desenvolvemento de talento e coñecemento. Trátase de traballar por instaurar un novo sentido común que problematice a crise do emprego e os seus perniciosos efectos sobre os cidadáns. Unha ardua batalla cultural que require aliñar os desexos e os afectos da sociedade ao redor dun horizonte de país que presente a imaxe dun futuro mellor. Unha tarefa de reconfiguración do noso imaxinario e a nosa concepción do posible para conseguir desprazar o actual sentido común cara a un novo equilibrio que desborde a imposición da ética do traballo. A pregunta que nos temos que responder a partir de agora xa non é como se financia a provisión dun ingreso incondicional por fóra do emprego senón como é posible seguir vivindo cos desorbitados niveis de desigualdade e exclusión que hoxe temos.

Que facer?

Hoxe máis que nunca é necesario reconstruír o lazo social volvendo prover de seguridade e certezas ao conxunto da poboación. O restablecemento da confianza nun futuro máis previsible e ordenado ten a tarefa ineludible de afrontar a necesidade de garantir un ingreso incondicional, suficiente e continuado que non dependa da condición de estar empregado ou de cumprir toda unha serie de requisitos que demostre a desgraciada situación en que un se atopa. Porque nun tempo no que non só aumenta a dificultade de acceso á esfera laboral, senón que mesmo conseguindo un emprego un non ten a garantía de obter unha remuneración suficiente para subsistir -a porcentaxe de traballadores pobres no noso país xa é do 16%- non podemos continuar fiándoo todo á percepción dun salario. Apostar pola renda básica universal resulta esencial nunha sociedade que pretenda poñer o dereito ao benestar no centro da acción política.

A renda básica non só é unha medida de política económica que permitiría redistribuír a riqueza que xeramos en común de maneira moito máis equitativa ou que posibilitaría emendar a enorme ineficiencia das prestacións condicionadas, senón que tamén redistribuiría a liberdade emancipando o noso tempo de vida da necesidade traballar para sobrevivir, convertendo, así, o que hoxe constitúe un privilexio dos de arriba nun dereito para todos. Contar cun ingreso  disociado do emprego dotaríanos da soberanía necesaria para poder decidir a que e en que medida dedicamos o noso tempo, se queremos que a maior parte do noso tempo este dedicado a ver a cara do noso xefe ou se, pola contra, queremos que ese tempo diminúa e aumente o que podemos dedicarlle á familia, a cultivar sensibilidades intelectuais e culturais, a actividades de voluntariado, á militancia política ou a calquera outra alternativa de lecer. Ademais, ter unha base material non dependente do traballo remunerado proporcionaríanos un maior poder de negociación e facilitaría o asociacionismo, evitando que teñamos que aceptar a imposición condiciones miserables no ámbito laboral. Está claro que esta medida non vai arranxar todos os nosos problemas por si mesma, pero constitúe un inmellorable punto de partida para transitar cara a unha orde alternativa que resolva politicamente o roubo que os privilexiados practican sobre os bens comúns da poboación.

Imaxinar unha sociedade que reparta de maneira máis democrática o noso tempo require, por tanto, ampliar o abanico de medidas dirixidas liberarnos do cepo do traballo apostando por unha política económica que inclúa, por exemplo, a redución da xornada e a semana laboral, para repartir o traballo non automatizado entre todos e reducir o consumo de enerxía e a pegada de carbono; o investimento público en I+D e a subida do salario mínimo, para incentivar automatización da economía; ou a reforma do sistema tributario en aras de conseguir unha fiscalidade realmente progresiva. Se vivimos en sociedades nas que a produtividade depende cada vez menos da forza de traballo, dinamitando o proceso fundamental de distribución de riqueza entre capital e traballo, a inercia non pode ser outra que a de garantir un chan básico de ingresos por fóra do emprego, transitando, así, cara a novos modos de produción e de vida que deixen espazo a unha repartición máis democrática do tempo.

Fronte ao capitalismo do endebedamento, o crédito e a desigualdade, a sociedade do tempo garantido, na que traballemos menos e vivamos mellor, con maiores garantías, certezas e igualdade. Un horizonte máis sustentable para as nosas vidas e para o medio ambiente.

SOBRE O AUTOR

Cristian Mogo Castro. Estudante de Ciencias Políticas e da Administración na Universidade de Santiago de Compostela. Escribe sobre diversos temas relacionados coa política, centrándose especialmente nas transformacións do traballo e as súas consecuencias sociais.

0 comments on “Automatización e renda básica: traballar menos para vivir mellor

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión /  Cambiar )

Google photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google. Cerrar sesión /  Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión /  Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión /  Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: